1. Giới thiệu chung về Linh Sơn Phước Trung (Chùa Trung)

1.1. Vị trí linh thiêng và vai trò trong hệ thống tự viện Linh Sơn

Toạ lạc ngay dưới chân núi Bà Đen, thuộc phường Ninh Sơn, thành phố Tây Ninh, Linh Sơn Phước Trung (Chùa Trung) giữ vị trí thuận lợi, như là cánh cổng đầu tiên đưa du khách vào vùng đất linh thiêng. Đứng từ sân chùa, mọi người có thể nhìn ra những cánh đồng rộng lớn của Tây Ninh và dễ dàng nhận thấy tượng đài Dũng sĩ núi Bà Đen, tạo cảm giác như đang ở vị trí giao thoa giữa nhịp sống đời thường và không gian tâm linh.

Chùa Trung thuộc hệ phái Bắc tông, giữ vai trò trọng yếu trong chuỗi tự viện quanh núi Bà Đen. Chuỗi này bao gồm Linh Sơn Tiên Thạch Tự (chùa Bà) tọa lạc ở độ cao 350 m trên lưng núi và là ngôi chùa cổ nhất của Tây Ninh, cùng một số cơ sở khác như Phước Lâm, Linh Sơn Long Châu. Chùa Trung được xây dựng như điểm nghỉ chân dưới chân núi, góp phần hoàn thiện tuyến đường hành hương nối từ vùng đồng bằng lên các điểm cao của núi.

Với vị thế là nơi khởi đầu cho hành trình đến hệ thống tự viện Linh Sơn, chùa Trung trở thành nơi dừng chân quen thuộc để Phật tử cũng như du khách chuẩn bị lễ vật, dâng hương và nghỉ ngơi trước khi tiếp tục lên đường hành hương. Hiện nay, chùa do Giáo hội Phật giáo Việt Nam quản lý và Đại đức Thích Nghiêm Tâm đảm nhận chức trụ trì.

Chùa Trung nằm trong khu du lịch tâm linh núi Bà Đen. (Nguồn: Sưu tầm)

1.2. Lý do chùa trở thành điểm dừng nổi bật cho hành hương

Chùa Trung sở hữu vị trí thuận lợi trên lộ trình lên núi Bà Đen, nên phần lớn du khách đều chọn dừng chân tại đây trước khi tiếp tục đến chùa Bà, chùa Hang hoặc đỉnh núi. Tại chùa, khách hành hương có thể thắp hương lễ Phật, nghỉ ngơi, gửi xe và chuẩn bị tinh thần, sức khoẻ trước khi chọn đi cáp treo hoặc leo bộ lên các điểm cao hơn trên núi.

Lịch sử Linh Sơn Phước Trung (Chùa Trung) đã trải qua hơn trăm năm, khiến nơi đây trở thành một trong những ngôi chùa có bề dày lịch sử lâu đời dưới chân núi Bà Đen. Kiến trúc mộc mạc và cổ kính, với nhiều hạng mục xây từ đá, tạo nên không gian yên tĩnh phù hợp cho việc tĩnh tâm và suy ngẫm.

Điểm nổi bật của chùa Trung còn đến từ giá trị lịch sử gắn với các sự kiện cách mạng. Vào năm 1946, ngôi chùa này là nơi diễn ra Hội nghị Xây dựng Lực lượng Kháng chiến chống Pháp và Hội nghị Nông hội tỉnh do Ủy ban Kháng chiến Hành chính tỉnh Tây Ninh tổ chức. Tại đây, các đại biểu đã thống nhất thành lập một đơn vị vũ trang với khoảng 100 chiến sĩ, chính là tiền thân của Chi đội 11 Tây Ninh – lực lượng vũ trang đầu tiên của tỉnh.

Không gian bên trong ngôi chùa. (Nguồn: Sưu tầm)

2. Lịch sử hình thành Linh Sơn Phước Trung (Chùa Trung)

2.1. Nguồn gốc sáng lập và tên gọi chính thức

Tên đầy đủ của chùa là Linh Sơn Phước Trung Tự, thường được gọi ngắn gọn là chùa Trung để phân biệt với chùa Bà (Linh Sơn Tiên Thạch Tự) trên sườn núi và các cơ sở Linh Sơn khác trong khu vực. Lịch sử Linh Sơn Phước Trung (Chùa Trung) chính thức khởi nguồn từ năm 1876, khi Tổ Thanh Thọ và Tổ Phước Chí xây dựng ngôi chùa này.

Việc thành lập chùa Trung gắn với định hướng phát triển hệ thống tự viện phục vụ người hành hương lên núi Bà Đen. Trước đó, vào năm 1871, Tổ Phước Chí đã dựng chùa Phước Lâm bên sông, làm nơi dừng chân cho khách hành hương trước khi tiếp tục lên núi. Ở thời Tổ Chơn Thoại, nhận ra nhu cầu cần một điểm dừng thuận tiện ngay dưới chân núi, ngài đã cho khởi dựng Linh Sơn Phước Trung.

Tên “Linh Sơn” là danh xưng thường gắn liền với dãy núi linh thiêng Bà Đen, và xuất hiện trong tên nhiều chùa như Linh Sơn Tiên Thạch, Linh Sơn Long Châu, Linh Sơn Phước Trung. Phần “Phước Trung” gửi gắm ý nghĩa về phước lành và sự trung đạo, cân bằng – nét đặc trưng thường có trong tên các ngôi chùa Bắc tông.

Ngôi chùa đã có nguồn gốc lịch sử lâu năm. (Nguồn: Sưu tầm)

2.2. Các mốc xây dựng và phát triển ban đầu (1876–1910)

Cuối thế kỷ XIX ghi dấu sự hình thành của chùa Trung vào năm 1876 dưới sự sáng lập của Tổ Thanh Thọ và Tổ Phước Chí. Ngôi chùa này đóng vai trò là một mắt xích trong hành trình tâm linh nối từ chùa Phước Lâm bên sông, qua chùa Trung dưới chân núi, lên tới chùa Bà ở lưng núi và các am động khác trên núi Bà Đen. Ban đầu, chùa là điểm dừng chân mang kiến trúc giản dị, tập trung chủ yếu ở khu vực chánh điện, không gian thờ tự và một vài hạng mục nhỏ phục vụ cho khách nghỉ ngơi. Lịch sử Linh Sơn Phước Trung (Chùa Trung) trong thời kỳ đầu đã đánh dấu vai trò của chùa như trạm trung gian đầu tiên trên tuyến đường hành hương.

Theo ghi nhận từ nhiều tài liệu xưa, du khách vào thời đó thường di chuyển bằng đường thuỷ từ đồng bằng đến chùa Phước Lâm, sau đó đi bộ lên chùa Trung rồi tiếp tục hành trình lên các điểm tâm linh trên núi. Chùa đã được mô tả trong các tư liệu từ trước năm 1880, chứng minh rằng đây là điểm dừng quen thuộc và thiết yếu cho khách hành hương núi Bà Đen.

3. Những giai đoạn trùng tu, mở rộng và biến động lịch sử

3.1. Trùng tu lớn và phát triển thời Tổ Tâm Hòa (1910–1937)

Năm Canh Tuất 1910 đánh dấu bước phát triển mới của lịch sử Linh Sơn Phước Trung (Chùa Trung) khi Tổ Tâm Hòa tiếp quản vai trò trụ trì hệ thống chùa Linh Sơn trên núi Bà Đen. Dưới sự dẫn dắt của Tổ, chùa Trung được mở rộng và xây thêm nhà nghỉ cho khách hành hương, trở thành trung tâm đón tiếp và điều phối khách dưới chân núi.

Một trong những công trình tiêu biểu thời Tổ Tâm Hòa là con đường rộng khoảng 6 m, dài 1.300 m nối từ chùa Trung lên chùa Phật (Linh Sơn Tiên Thạch). Tuyến đường này trở thành trục giao thông quan trọng, giúp khách hành hương di chuyển thuận lợi và an toàn hơn giữa các chùa.

Vào năm 1924, Tổ Tâm Hòa tiếp tục đầu tư xây dựng thêm nhiều hạng mục như nhà Tổ, Đông lang, Tây lang và nhà trù (khu vực bếp). Đa số các công trình này được xây dựng bằng đá, tạo nên nét riêng biệt và độ bền vững cho quần thể kiến trúc chùa. Đến năm 1945, các đệ tử của Tổ như Giác Phú, Giác Hạnh, Giác Ngọc đã kế tục phát triển hệ thống tự viện tại núi Bà Đen.

3.2. Sự kiện lấp hố Điện Bà và dấu ấn thập niên 1920–1930

Hố Điện Bà vốn là một hố lớn sâu 50 m, rộng 70 m, gắn liền với truyền thuyết về Bà quyên sinh, từng là trở ngại lớn cho khách hành hương khi lên các chùa trên núi. Hố này không chỉ gây khó khăn cho việc di chuyển mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro về an toàn.

Năm 1927, Tổ Tâm Hòa quyết định tiến hành việc lấp hố Điện Bà để mở lối đi thuận tiện lên chùa Phật. Dự án này có quy mô lớn, huy động hàng trăm nhân công và kéo dài suốt bốn năm mới hoàn thành. Lịch sử Linh Sơn Phước Trung (Chùa Trung) trong giai đoạn này thể hiện vai trò là nơi điều phối nhân lực và vật liệu cho toàn bộ quá trình thi công.

Ngôi chùa vẫn còn giữ được nhiều nét cổ kính từ thời xưa. (Nguồn: Sưu tầm)

3.3. Giai đoạn chiến tranh: Tàn phá, tái thiết chùa Trung (1945–1956)

Từ năm 1945 đến 1956, lịch sử Linh Sơn Phước Trung (Chùa Trung) chịu ảnh hưởng nặng nề khi quân Nhật rồi quân Pháp đóng chiếm và phá huỷ toàn bộ hệ thống tự viện trên núi Bà Đen. Chùa Trung cùng với Linh Sơn Tiên Thạch và các điểm thờ tự khác đều bị hư hại nghiêm trọng.

Dù vậy, trong giai đoạn chiến tranh, chùa Trung trở thành địa điểm lịch sử của phong trào kháng chiến. Năm 1946, nơi đây được chọn làm nơi tổ chức Hội nghị Xây dựng Lực lượng Kháng chiến chống Pháp và Hội nghị Nông hội tỉnh Tây Ninh.

4. Giá trị văn hóa, tâm linh và lịch sử của Linh Sơn Phước Trung (Chùa Trung)

Lịch sử Linh Sơn Phước Trung (Chùa Trung) mang đậm dấu ấn lịch sử cách mạng khi là nơi Ủy ban Kháng chiến Hành chính tỉnh Tây Ninh tổ chức các hội nghị quan trọng năm 1946. Việc thành lập lực lượng vũ trang Tây Ninh (Chi đội 11) tại đây khiến chùa trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ sau. Trong khuôn viên chùa còn có miếu thờ các chiến sĩ hy sinh ở khu vực núi, thể hiện sự tri ân, tưởng nhớ các anh hùng đã cống hiến.

Về phương diện kiến trúc, chùa là một trong những di tích cổ còn tồn tại dưới chân núi Bà Đen, lưu giữ nét đặc trưng của chùa Bắc tông tại Nam Bộ với không gian chánh điện trang nghiêm, các dãy nhà Tổ, Đông lang, Tây lang và nhà trù xây bằng đá. Sân chùa, bậc thang và các miếu thờ hai bên được bố trí hài hoà giữa tinh thần Phật giáo và tín ngưỡng dân gian địa phương, phù hợp với truyền thống thờ Bà Linh Sơn Thánh Mẫu.

Chùa Linh Sơn Phước Trung ngày này. (Nguồn: Sưu tầm)

5. Kinh nghiệm và hướng dẫn chiêm bái Linh Sơn Phước Trung (Chùa Trung)

5.1. Gợi ý thời điểm và cách di chuyển thuận tiện đến chùa

Núi Bà Đen thích hợp để tham quan quanh năm, nhưng khoảng thời gian từ sau Tết đến giữa năm, thời tiết thường dễ chịu nhất cho việc kết hợp tham quan chùa Trung và lên núi. Nếu muốn trải nghiệm không khí lễ hội, có thể chọn dịp Vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu hoặc mùng 8 tháng Giêng âm lịch (ngày húy kỵ các vị khai sơn, trụ trì), đây là thời điểm lượng khách đến đông.

Lịch sử Linh Sơn Phước Trung (Chùa Trung) gắn chặt với vị trí thuận tiện trong Khu du lịch Quốc gia núi Bà Đen, nằm trong phường Ninh Sơn, thành phố Tây Ninh. Du khách dễ dàng di chuyển từ trung tâm Tây Ninh theo tuyến đường đến khu du lịch, chùa nằm ngay gần cổng ra vào khuôn viên du lịch. Việc đi lại bằng xe máy, ô tô cá nhân hoặc xe buýt đều thuận lợi; chỉ cần gửi phương tiện tại bãi đỗ rồi đi bộ một đoạn ngắn là tới chùa.

Với vị trí sát chân núi, chùa Trung phù hợp làm điểm dừng trước khi du khách tiếp tục đi cáp treo, máng trượt hoặc leo bộ lên các điểm cao hơn. Nhờ sự kết nối thuận tiện này, du khách hoàn toàn có thể sắp xếp lịch trình tham quan trọn vẹn quần thể núi Bà Đen chỉ trong một ngày.

Hình ảnh ngôi chùa từ trên cao. (Nguồn: Sưu tầm)

5.2. Một số lưu ý khi tham quan

Khi vào khuôn viên chùa, du khách chú ý giữ thái độ tôn kính, trang nghiêm, đặc biệt tại chánh điện, nhà Tổ và khu miếu thờ hai bên. Cần hạn chế nói chuyện lớn, không chạy nhảy hoặc gây xáo động trong không gian chùa. Để giữ sự tôn nghiêm, du khách không nên tự ý chạm vào tượng, đồ thờ hay các pháp khí.

Giữ gìn vệ sinh, không xả rác, không bẻ cành, không hái hoa trong khuôn viên chùa là thể hiện sự tôn trọng nơi linh thiêng. Lịch sử Linh Sơn Phước Trung (Chùa Trung) với những giá trị thiêng liêng cần được gìn giữ bằng thái độ kính trọng của mỗi người.

Khi chuẩn bị lễ vật cúng dường, nên ưu tiên mang theo hương, hoa tươi, trái cây, bánh ngọt phù hợp với nghi thức thờ Phật. Lễ vật nên được sắp xếp gọn gàng, thành tâm, tránh những món quá phô trương hoặc không phù hợp môi trường chùa.

Du khách nên chọn trang phục trang nhã, kín đáo; quần hoặc váy dài qua gối, áo có tay, không mặc áo hở vai hoặc hở lưng sâu. Giày dép tiện lợi cho đi bộ được ưu tiên, bởi khuôn viên chùa có bậc thang và đường dốc nhẹ, thuận tiện cho việc tiếp nối hành trình lên núi.

Lịch sử Linh Sơn Phước Trung (Chùa Trung) đã, đang và sẽ tiếp tục là mắt xích quan trọng trong hệ thống tự viện Linh Sơn trên núi Bà Đen, vừa là điểm dừng tâm linh vừa là di tích lịch sử cách mạng tiêu biểu tại Tây Ninh. Đón chào năm 2025, trong bối cảnh Khu du lịch Quốc gia núi Bà Đen phát triển sôi động, chùa Trung tiếp tục giữ vai trò bảo tồn ký ức lịch sử, nuôi dưỡng đời sống tâm linh và gắn kết cộng đồng. Dừng chân tại chùa Trung trên hành trình khám phá Tây Ninh để chiêm bái, tìm hiểu lịch sử và cùng nhau giữ gìn, lan tỏa những giá trị di sản quý báu.